1. Stare domy w miejscowościach : Dolne Wymiary, Górne Wymiary, Kolno, Łęg, Małe Łunawy, Nowawieś Chełmińska, Różnowo :zbudowane w charakterze budownictwa kolonistów holenderskich, XVIII-XIX w, drewniane, konstrukcji zrębowej, na podmurówce ceglanej lub kamiennej, w większości na rzutach wydłużonych prostokątów, z dwutraktowymi częściami mieszkalnymi, dachy dwuspadowe, kryte strzechą, w niektórych z nich zachowane meble ludowo - barokowe lub ludowo - klasycystyczne.

                     

2. Kałdus - góra św. Wawrzyńca - w rzeczywistości wał obronny otaczający gród słowiański (pierwotne Chełmno) i zespół osadniczy ( dwie osady otwarte i cmentarzysko szkieletowe) założone ok. I. połowy X wieku , jednego z największych w Polsce PN. W wyniku przeprowadzonych w latach 1996-2000 badań, zbadano pozostałości romańskiej budowli - najstarszej na Pomorzu świątyni chrześcijańskiej (I połowa XI w) oraz fragment cmentarzyska. Zniszczenie grodu nastąpiło w latach 30-tych XIII w.



3. Starogród - gród wzmiankowany w 1232 roku, od 1242 roku własność zakonu, w latach 1244-1454 - siedziba komturstwa, po 1479 r siedziba starostwa, od 1505 r własność biskupów chełmińskich

- Kościół parafialny p. w. św, Barbary, wzmiankowany w 1276 r, obecny wzniesiony 1754 r , późnobarokowy, nie orientowany, murowany z cegły, otynkowany, prostokątny korpus z trójbocznie zamkniętym prezbiterium, na bokach pięcioboczne występujące kaplice, dwu wieżowy. wystrój XVII wieczny, nieliczmymi zabytkami renesansowymi i rokokowymi.



- plebania XVIII/XIX, bez cech stylowych
- wzgórze zamkowe -miejsce po zamku krzyżackim
- dawny zajazd - klasycystyczny, XIX w, wzniesiony na rzucie wydłużonego prostokąta, parterowy.

4. Wielkie Łunawy -Kościół parafialny p. w. Wniebowzięcia N.M.P., do 1945 r ewangelicki, zbudowany w 1855, murowany z cegły neoromański.

powrót